Hristiyan mı hiristiyan mı?

Hristiyan neden böyle yazılır?

Hristiyan sözcüğü Rumca Christos (Χριστός) adından türemiştir. Türkçeye Rumcadan ve oradan geçen dinî terimler aracılığıyla girdiği için yazımında kökenin ses yapısı korunur: sözcük h ünsüzü ile başlar ve hemen ardından r gelir. Bu kelimenin yazımını belirleyen ilke, yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe yazım kurallarına uyarken asıl biçimlerini koruyabilmesidir.

Türkçede sözcük başında iki ünsüzün yan yana gelmesi yerli kelimelerde pek görülmez; bu yüzden konuşurken kolaylık için araya bir i sesi girer. Oysa yazımda bu ses eklenmez. Benzer biçimde Hristofor, Hristal (kristal ile karıştırılmaması gereken bir örnek değildir, bu yüzden yalnızca Hristofor üzerinden düşünmek daha güvenlidir) ve hristiyanlık gibi kelimeler de kökenlerindeki ünsüz yapısını korur. Türk Dil Kurumu sözlüğünde bu sözcük küçük harfle verilir; cümle başında ya da özel bir ad olarak kullanıldığında ilk harfi büyük yazılır.

Sözcük türetildiğinde de aynı yapı sürer. Kökteki hristiyan biçimi, hristiyanlık gibi soyut adlara geçer ve yazımda yine i sesi eklenmez.

Hristiyan nasıl akılda tutulur?

Kelimenin kökü Hristos'tur ve bu adın başı h-r-i-s-t şeklindedir; i sesi yalnızca 's' ile 't' arasında, yani Hristos'taki gibi bir yerde bulunur. Sözcüğü yazarken Hristos'u hatırlamak, araya yanlış bir i koymanızı önler.

“hiristiyan” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan hiristiyan biçimi, söyleyiş alışkanlığından doğar. Türkçe konuşurken sözcük başındaki h-r kümesini telaffuz etmek zor geldiği için çoğu kişi araya kısa bir i sesi koyar ve bu ses zamanla yazıya da yansır. Yabancı dil etkisi de burada rol oynar; Fransızca, İngilizce ve Almancadaki Christian benzeri biçimlere bakıp ch harflerini ayrıştırmaya çalışanlar da 'hi' ya da 'hı' ile başlayan yazımlara yönelebilir.

Bir başka neden benzetmedir. Türkçede ı ve i sesleri sıkça ilk heceye yerleştiğinden, kişi 'hr' ile başlayan bir sözcüğü 'hır' ya da 'hir' olarak okumaya meyilli olabilir. Bu yüzden hıristiyan ya da hiristiyan yazımları hem yaygın hem de yanlıştır.

Hristiyan ile karıştırılanlar

Hristiyan ile Hristiyanlık aynı kökten gelse de farklı anlamdadır. Hristiyan, Hz. İsa'nın dininden olan kişiyi anlatır; Hristiyanlık ise bu dinin kendisini, inançlarını ve kurumlarını ifade eder. Örneğin 'O bir hristiyandır' cümlesinde söz kişiye aittir, 'Hristiyanlık Ortadoğu'da doğmuştur' cümlesinde ise dinden söz edilir.

İki kelimenin yazımı da aynı ilkeyle belirlenir. Kişiyi gösteren sözcük ile dini gösteren sözcük birbirinden ayrı tutulmamalı, ikisi de hristiyan kökünü korumalıdır. Yanlış yazım hiristiyan ise her iki biçimde de aynı şekilde hatalıdır.

Hristiyan ile örnek cümleler

• Mahallemizdeki hristiyan aileler, Noel gecesi kiliseye birlikte giderdi.
• Şirket, hristiyan çalışanların dinî bayram izinlerini yıllık takvime işledi.
• Müzede açılan sergi, Orta Çağ'da hristiyan sanatının gelişimini ele alıyor.
• Tarih dersinde hristiyan dünyasının Haçlı Seferleri üzerindeki etkisi tartışıldı.
• Yaşlı adam, hristiyanların eski duaları gibi sessizce dualarını mırıldandı.