Kilometre mi kilometer mi?

Kilometre neden böyle yazılır?

Kilometre, Fransızca kilomètre sözcüğünden alınmıştır ve Türkçeye girerken ses ve yazım uyarlamasıyla yerleşmiştir. Sözcüğün iki parçası vardır: önceki bölüm "kilo-" ön eki, "bin" anlamına gelir ve Yunanca kökenlidir; ikinci bölüm "metre" ise uzunluk ölçüsü anlamındadır ve Yunanca metron sözcüğüne dayanır. Her iki parça birleşerek "bin metre" anlamını taşıyan tek bir ölçü adı oluşturur. Bu yüzden iki ayrı sözcük gibi düşünülüp ayrı yazılmaz, bitişik yazılır.

Yabancı kökenli sözcüklerde Türkçe yazımda ilk dikkat edilmesi gereken nokta, sözcüğün asıl biçimini koruyup koruymadığıdır. Kilometre'de son hece Fransızca "mètre" yazılışına yakın biçimde "-metre" olarak korunmuştur. Benzer biçimde "santimetre", "milimetre", "desimetre" ve "dekametre" gibi uzunluk ölçüleri de aynı ön ek-ölçü yapısını izler ve hepsi "-metre" ile biter. Aynı ailede yer alan "kilogram" ise "-gram" ile biter; bu da ölçü adlarının son hecesini tek tek kontrol etmenin gerekliliğini gösterir.

Sözcüğün kısaltması "km" şeklindedir ve kısaltmalarda nokta kullanılmaz. Cümle içinde tam biçim kullanıldığında "kilometre" küçük harfle yazılır; yalnızca cümle başında ilk harf büyütülür. Ölçü adları genellikle genel isim olarak yazıldığı için özel isim gibi büyük harfle başlamaz.

Kilometre nasıl akılda tutulur?

"Kilo" ön eki "bin" demektir ve metre ile birleştiğinde bin metreyi, yani 1.000 metreyi verir. Kilo ile metre birbirine bağlı olduğu için iki parça da tek kelime olarak yazılır.

“kilometer” yanlışı neden yapılıyor?

"Kilometer" yanlışının temel nedeni, sözcüğün sonundaki "-meter" biçimini İngilizcedeki "meter" yazılışından çağrıştırmasıdır. Günlük yazışmada İngilizce ölçü birimleriyle birlikte kullanılan metinlerde bu etki güçlenir ve sözcük bu yazımla kaleme alınabilir. Oysa kilometre'nin kaynağı Fransızcadır ve Türkçe yazımda "-metre" biçimi tercih edilir.

"Kilo metre" yazımı ise ayrı yazma alışkanlığından kaynaklanır. Türkçede "kilo" sözcüğü ağırlık ölçüsü olarak tek başına çok sık kullanılır ve "kilo" ile ikinci bir ölçü adının yan yana gelmesi kolayca ayrı yazılan bir ikili gibi algılanır. Ancak "kilometre" tek bir ölçü birimidir; "kilo" ön eki ile "metre" birlikte tek bir kavram oluşturur. Bu nedenle "kilogram" gibi birleşik ölçü adlarının yazımı örnek alınarak bitişik yazılması gerekir.

Kilometre ile karıştırılanlar

Kilometre ile "kilometrekare" sık karıştırılır. Kilometre uzunluk birimidir ve bir doğru parçasının ya da yolun uzunluğunu ölçer. Kilometrekare ise alan birimidir ve bir yüzeyin büyüklüğünü ifade eder; TDK bu sözcüğü de bitişik yazar. Örneğin "Bu göl yaklaşık on kilometre uzunluğunda" cümlesi uzunluk bildirirken "Bu göl yaklaşık on kilometrekare büyüklüğünde" cümlesi alan bildirir.

Bir de ölçü birimlerinin kısaltması ile tam yazımı karıştırılabilir. "km" kısaltması yalnızca sayıların yanında kullanılır ve "kilometre" tam sözcüğünün yerine geçer; tam yazımda kısaltma kullanılmaz. Metin içinde tam sözcük yazıldığında "kilometre" biçimi korunmalıdır.

Kilometre ile örnek cümleler

• Otoyolun bu bölümü yaklaşık kırk kilometre uzunluğunda ve iki şeritlidir.
• Nakliye firmasının teklifinde her kilometre için ayrı bir ücret yer alıyordu.
• Haberde, deprem bölgesine en yakın yerleşim yerinin şehir merkezine yüz kilometrelik bir mesafede olduğu bildirildi.
• Öğretmen, öğrencilerden evlerinden okula kadar olan mesafeyi kilometre cinsinden hesaplamalarını istedi.
• Dağların eteğinde uzanan yol, gün batımına doğru sonsuz gibi görünen kilometrelerce bir sessizliğe açılıyordu.