Deterjan mı deterjen mi?

Deterjan neden böyle yazılır?

Deterjan, Fransızcadaki détergent sözcüğünden Türkçeye geçmiş bir isimdir. Fransızca yazılışta sözcük sonundaki -ent eki, Türkçeye alınırken okunuşa ve Türkçe yazım alışkanlığına uyarlanarak -an biçiminde yazılmıştır. Bu nedenle kelimenin Fransızca aslını birebir taklit etmek yerine Türkçe yazım düzenine uygun olan “deterjan” biçimi doğru kabul edilir.

Yabancı kökenli sözcüklerde yazım, çoğu zaman kaynak dildeki yazılışın değil, Türkçedeki kabul edilmiş biçimin takip edilmesiyle belirlenir. Türkçeye Fransızcadan geçmiş ve sonu nazal bir ünlüyle biten benzer örnekler vardır. Örneğin appartement sözcüğünden gelen “apartman” ve abonnement sözcüğünden gelen “abonman” da Fransızca -ment sonunun Türkçede -man biçiminde yerleşmiş hâlidir. Bu örnekler, Fransızca sonlu bir sözcüğün Türkçede sadeleşmiş bir yazılışla kullanıldığını gösterir.

Yazım kılavuzunda kabul edilen biçimi bilmek, özellikle yazılı metinlerde tutarlılık sağlar. “Deterjan” kelimesi resmî yazışmalarda, ürün etiketlerinde ve günlük yazılarda aynı biçimde kullanılmalıdır. Fransızca yazılışa göre “deterjen” şeklinde yazmak, sözcüğün Türkçe kullanımından sapmak anlamına gelir.

Deterjan nasıl akılda tutulur?

Deterjan, temizlikte “an” ile biter; sözcüğü “deter-jan” diye hecelerseniz son ses -an olarak akılda kalır. Aynı Fransızca kökten gelen apartman ve abonman da sonu -man ile biten benzer uyarlamalardır.

“deterjen” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan “deterjen”, sözcüğün Fransızca yazılışındaki -ent sonunun bir uzantısı gibi görülmesinden kaynaklanır. Kişi kelimeyi kaynak dildeki gibi düşündüğünde son hecedeki sesi “en” olarak duyar ve bu okunuşu yazıya aktarır. Özellikle Fransızca bilen ya da kelimeyi yabancı bir ürün adından tanıyan kişiler bu hataya daha yatkındır.

İkinci bir neden, Türkçede benzer biçimli kelimelerin yazımına bakarak yapılan benzetmedir. Türkçede “-en” ile biten birçok sözcük olduğu için kişi bu eki otomatik olarak uygular. Oysa deterjan sözcüğü Türkçeye yerleşirken farklı bir son ses biçimine bürünmüştür. Bu yüzden genel bir benzetme ile yazılan biçim kılavuzdaki karşılığıyla örtüşmez.

Üçüncü neden ise ürün ambalajlarında, reklamlarda ve günlük konuşmada kelimenin çeşitli biçimlerde görülmesidir. Yazılı görsellerde yaygın olan yanlış kullanımlar kişiyi yanıltabilir ve bu yazım zamanla tekrarlanabilir.

Deterjan ile örnek cümleler

• Çamaşırları yıkamadan önce deterjan miktarını ürünün etiketinden kontrol etmeniz yeterlidir.
• Mağazanın yeni sipariş listesinde bu ay için iki koli deterjan ve bir koli bulaşık sabunu yer alıyor.
• Haberde, deterjan atıklarının su kaynaklarına karışmasının çevreye etkisi üzerinde duruldu.
• Kimya dersinde öğrenciler, deterjanın yağları nasıl çözdüğünü küçük bir deneyle inceledi.
• Annem her sabah balkondaki çamaşır makinesine yeni aldığımız deterjanı koyarak yıkamayı başlattı.