Faks mı fax mı?

Faks neden böyle yazılır?

Türkçe yazımda İngilizce ve öteki yabancı dillerden giren sözcüklerdeki x harfi, Türkçenin ses yapısına uydurularak ks ile yazılır. Bu yüzden İngilizce fax sözcüğü Türkçeye geçerken faks olur. Aynı uyarlama taksi (taxi), ekspres (express) ve ekstra (extra) gibi sözcüklerde de görülür. Bu örneklerin hepsinde x, Türkçede ks’ye dönüşmüştür.

Faks sözcüğünde yazım sorunu yalnızca son harfte değil, sözcüğün bütün yapısında da ortaya çıkar. Sözcük tek bir kök olarak yazılır ve sonuna gelen ekler de bu kökün son sesine göre biçimlenir: faksı, faksa, fakstan, faksla. Ekleri yazarken kökteki ks’yi bozmamak gerekir. Örneğin fax biçiminde yazılan bir kök, ekle birlikte faxı gibi yanlış bir görünüm alır; doğru biçim ise faksı olur.

Bu kural, yabancı kökenli sözcüklerde x harfinin Türkçede nasıl karşılandığını gösterir. Türk Dil Kurumu’nun yazım uygulamasında yabancı sözcükler çoğunlukla Türkçe ses düzenine göre yazılır. Dolayısıyla faks sözcüğünü orijinal dildeki gibi yazmak, kılavuzun öngördüğü biçimden ayrılmak anlamına gelir.

Faks nasıl akılda tutulur?

Faks sözcüğünü taksi ile birlikte düşünün: ikisi de yabancı x sesini Türkçede ks olarak taşır. Taksi’deki -ksi sonu, faks’taki -ks sonuyla aynı mantığa dayanır.

“fax” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan fax, sözcüğün İngilizce kökenine bağlı kalındığında ortaya çıkar. Cihaz etiketlerinde, markalarda ya da İngilizce kaynaklı yazışmalarda bu biçim sıkça görüldüğü için kullanıcılar kelimeyi aynı şekilde Türkçe metne de taşıyabilir. Latin harfleri klavyesinde x tuşunun kolay bulunması da bu alışkanlığı güçlendirir.

Bir başka neden, söyleyişteki ks sesinin yazıya yansıtılmasının alışılmadık gelmesidir. Konuşurken sözcüğün sonundaki sesin x mi yoksa ks mi olduğunu ayırt etmek zor değildir; ancak yazıya geçerken insanlar yabancı yazılışı tercih eder. Özellikle ofis yazışmalarında ya da teknik belgelerde fax biçimi görünce, bunun doğru olduğunu düşünmek kolaylaşır.

Son olarak, faks cihazının adı ile işlemin adı aynı olduğu için yazım alışkanlığı daha çabuk yerleşir. Kelimeyi hızlı yazarken son harfi x olarak bırakmak, yazım denetleyicisi olmayan ortamlarda gözden kaçabilir.

Faks ile karıştırılanlar

Faks sözcüğü, fax biçiminin yanı sıra Türkçede farklı bir anlamı olan kelimelerle karıştırılmamalıdır; ancak en sık karşılaşılan karışıklık, cihazın adı ile gönderilen belgenin adı arasında yapılır. Faks makinesi ya da faks numarası gibi ifadelerde faks, cihazı veya numarayı belirtir. Aynı sözcük, bir belgenin faksla gönderilmesi söylendiğinde iletim yöntemini anlatır.

Bu kullanımda ayrıca ekli biçimlere dikkat etmek gerekir. Faksla gönderdi ifadesi yöntemi, faksını aldık ifadesi ise belgeyi anlatır. Sözcüğün kendisi değişmez; yalnızca ekler anlamı yönlendirir. Bu yüzden yazımda ekler eklenirken kök değiştirilmemelidir.

Faks ile örnek cümleler

• Sözleşmenin imzalı nüshasını dün öğleden sonra faksla bize gönderdi.
• Muhasebe ekibi, tedarikçinin faksını yazıcı kuyruğunda bulamadığı için yeniden istedi.
• Bakanlık, kararın ayrıntılarını basın mensuplarına faks yoluyla duyurdu.
• Öğrenci, staj başvuru dilekçesini okulun faks numarasına göndermek zorunda kaldı.
• Eski mektuplarda sık geçen telgraf dönemi, yerini zamanla faksa ve elektronik postaya bıraktı.