Pastörize mi pasterize mi?

Pastörize neden böyle yazılır?

Pastörize sözcüğü, Fransız bilim insanı Louis Pasteur’ün adından türetilmiştir. Fransızcada bu ad “Pasteur” biçiminde yazılır ve Fransızca pasteurisé, yani “pastörleştirilmiş” anlamındaki sıfat-fiil kökünden gelir. Türkçeye geçerken özel adın okunuşu ve yazımı “pastör” biçimine dönüşmüş, Fransızcadaki -iser ekine karşılık gelen -ize eki eklenerek “pastörize” hâli oluşmuştur. Bu nedenle sözcüğün yazımında asıl dikkat edilmesi gereken nokta, kökteki “ö” harfini ve sondaki “-e” ekini doğru kullanmaktır.

Yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe yazımında genel ilke, sözcüğün Türkçe ses düzenine uygun biçimde yazılmasıdır. Türk Dil Kurumu yazım kılavuzunda pek çok özel addan türemiş sözcük, kökündeki özel adın Türkçe yazılışını koruyarak yazılır. Örneğin “pastör” ile “pastörizasyon” aynı kökten gelir ve ikisinde de “ö” harfi bulunur. Aynı şekilde “ohm” birimi ya da “watt” gibi adlar da kendi isimleri üzerinden türetilir. Pastörize sözcüğü de bu düzenin içinde, ad + ek şeklinde kurulmuş bir yabancı kökenli kelimedir.

Sözcüğün sıfat olarak kullanımı da yazımına etki eder. Sıfat olarak “pastörize süt” ya da “pastörize meyve suyu” gibi isimden önce gelir ve kendisi çoğul almaz; çoğulluk, belirttiği isim üzerinden sağlanır. Örneğin “pastörize ürünler” ifadesinde çoğul ek “ürünler” sözcüğündedir. Ayrıca “pastörize edilmiş” gibi kullanımlarda “edilmiş” ayrı yazılır, çünkü pastörize sözcüğü burada yalnızca sıfat görevindedir.

Pastörize nasıl akılda tutulur?

Sözcüğü adını taşıyan bilim insanı Pastör’den düşünün: “pastör” yazılışında “ö” vardır ve ondan türeyen “pastörize”de de aynı “ö” korunur. Sonundaki “-e” ise -ize ekinin bir parçasıdır, bu yüzden “pastöriz” diye bırakılmaz.

“pasterize” yanlışı neden yapılıyor?

En sık yapılan hata, kökteki “ö” harfini “e” ile değiştirmek ve “pasterize” biçiminde yazmaktır. Bu yanlış, Fransızca “Pasteur” sözcüğündeki sesin Türkçedeki karşılığını hesaba katmadan, yabancı yazılışa yaklaşılarak yapılır. Sesli harfler arasındaki benzerlik ve “pasteur” telaffuzunun Türkçe konuşurken yalın “e” gibi duyulması bu yanlışı kolaylaştırır.

İkinci yaygın yanlış “pastöriz” biçimidir. Bu yazılışta sözcüğün sonundaki “-e” ünlüsü atılmış gibi görünür. Konuşma dilinde ünsüzle biten bir ek gibi algılanması ya da “pastörizasyon” sözcüğünün ilk kısmıyla karıştırılması bu hataya yol açar. Oysa sıfat olan pastörize sözcüğü, Fransızca kökenli yapısını ve Türkçe -ize ekini koruyarak sonunda “e” taşır.

Bu iki yanlış da sözcüğün yalnızca kökenine ve ekine dikkat edilmesiyle önlenebilir. Yazarken kelimeyi “pastör + ize” olarak parçalara ayırmak, hem “ö” hem de sondaki “e” harfini kontrol etmeyi kolaylaştırır.

Pastörize ile karıştırılanlar

Pastörize sıfatı, aynı kökten türeyen “pastörizasyon” isimiyle karıştırılabilir. Pastörizasyon, ısıl işlemin kendisini anlatan bir isimdir; örneğin “sütün pastörizasyonu” denir. Pastörize ise bu işlemden geçmiş ürünü niteleyen sıfattır; “pastörize süt” denir. Biri işlemin adı, diğeri ürünün niteliğidir.

Bir diğer karışıklık, “sterilize” sözcüğüdür. Sterilizasyon, pastörizasyona göre daha yüksek sıcaklıkta ve daha uzun süre uygulanan, mikropların tamamen yok edilmesini hedefleyen bir işlemdir. Pastörize ürünler ise mikropların büyük bölümü öldürülmüş olsa da bazı mikroorganizmalar kalabileceği için soğuk muhafaza gerektirir. Bu nedenle iki sözcük yerine birbirleri kullanılmamalıdır.

Pastörize ile örnek cümleler

• Sabah kahvaltısında pastörize süt koyduk, çocuklar da bardağını hemen bitirdi.
• Ürün listesindeki meyve suyunun pastörize olduğunu etiket bilgisinden doğrulayıp dosyaya ekleyiniz.
• Gıda denetçileri, pastörize edilmemiş sütün satışına ilişkin uyarılarını bu hafta yeniden duyurdu.
• Derste öğretmen, pastörize ürünlerin neden daha uzun süre dayandığını mikropların ölümüyle açıkladı.
• Pencere kenarındaki pastörize süt şişesi, odanın sessizliğinde yavaş yavaş soğumaya başlıyordu.