Teşhis mi teşis mi?

Teşhis neden böyle yazılır?

Teşhis, Arapça teşḫīṣ kökünden alınmış bir isimdir. Türkçeye geçen Arapça kelimelerin birçoğunda kökteki h, ş ya da kalın ünlüler yazılışta korunur. Bu yüzden kelimeyi Türkçe söylenişine göre sadeleştirip h harfini atmak yanlış sonuç verir. Teşhis kelimesinde de 'teş-his' hecelerindeki h sesi duyulur ve yazıda bulunmak zorundadır.

Bu kuralın aynı mantığa dayanan başka örnekleri vardır. Tahlil, tahmin, tehdit, tebliğ ve ihtimal gibi kelimelerde de Arapça kökten gelen h sesi yazılışta korunur. Bu kelimelerin her birinde h'yi düşürmek yazım hatasıdır. Kelimenin kökenini bilmek, hangi harfin yazılacağını tahmin etmeyi kolaylaştırır.

Teşhis isim olarak 'kim ve ne olduğunu anlama, tanıma, seçme' anlamını taşır. Tıp dilinde hastalığın adını koyma anlamıyla da çok kullanılır. Bu kullanımda da yazım değişmez; teşhis koymak, teşhis konmak gibi ifadelerde kelime aynı biçimde yazılır.

Teşhis nasıl akılda tutulur?

Teşhis'in kökü Arapça teşḫīṣ'tir ve bu köke bağlı olarak h harfi yazıda kalır. 'Tanı' ve 'tahmin' kelimelerindeki h sesini düşünmek, teşhis'teki h'yi de hatırlamayı kolaylaştırır.

“teşis” yanlışı neden yapılıyor?

Teşis biçiminin ortaya çıkmasının başlıca nedeni, Türkçe konuşurken h sesinin kelimenin ortasında sık sık zayıf duyulmasıdır. Hızlı konuşmada 'teşhis' söylenirken h sesi kolayca yutulur ve yazıya da 'teşis' olarak geçebilir. Yazım, söyleyişe değil kökene göre belirlendiği için bu yazım doğru değildir.

İkinci neden, benzer yapıdaki kelimelerin etkisidir. Türkçede 'teşkil', 'teşvik' ve 'teşekkül' gibi kelimeler de ş sesiyle başlayan ve ortasında farklı bir ünsüz taşıyan biçimlerdir. Bu benzerlik, teşhis kelimesinde de h harfini gereksiz görmeye yol açabilir.

Üçüncü neden, kelimeyi yabancı bir biçimden ya da kısaltılmış bir söyleyişten yazma eğilimidir. Yazılı metinlerde kelimeyi hızlı yazarken h harfi atlanabilir. Bu nedenle yazımın kökene dayandığını akılda tutmak önemlidir.

Teşhis ile karıştırılanlar

Teşhis ile teşhir sesçe birbirine yakındır ama anlamları ayrıdır. Teşhir kelimesi 'göz önüne serme, sergileme, ifşa etme' anlamına gelir ve Türkçe sözlükte ayrı bir maddedir. Örneğin 'Mağazada ürünler vitrinde teşhir edildi' cümlesinde teşhir kullanılır; 'Doktor hastanın rahatsızlığının teşhisini koydu' cümlesinde ise teşhis kullanılır.

Her iki kelimenin de sonunda h ve benzer ses yapısı bulunduğu için karıştırılabilirler. Bu nedenle anlamı düşünmek doğru kelimeyi seçmeye yardımcı olur. Bir şeyi tanımlamak ya da hangi durum olduğunu belirlemek söz konusuysa teşhis, bir şeyi halka açık biçimde göstermek söz konusuysa teşhir kullanılır.

Teşhis ile örnek cümleler

• Doktor, öksürük şikâyetinin nedenini bulmak için kapsamlı bir teşhis koydu.
• Bu arıza teşhisi için teknik ekibin sisteme bağlanması gerekiyor.
• Gazetenin haberine göre bölgedeki salgının teşhisi yeni yapılan testlerle netleşti.
• Ders kitabında öğrencilerin hangi konuda zorlandığını teşhis etmek için kısa testler yer alıyor.
• Yıllar önce kaybolan dosyanın hangi kişiye ait olduğunu teşhis etmek hâlâ mümkün değildi.