Mütevazı mı mütevazi mi?

Mütevazı neden böyle yazılır?

Mütevazı, Arapça mutevāżiʿ kökünden gelen ve Türkçeye yerleşmiş bir sıfattır. Arapça kökenli sözcüklerin Türkçe yazımında kökteki ses, Türkçenin ses dizgesine uygun harflerle karşılanır. Bu kelimede sonda bulunan ʿ (ayn) sesi Türkçede ayrı bir harfle yazılmaz; sesletimde ise ı gibi duyulduğu için yazımda noktasız ı kullanılır. Bu yüzden sözcüğün sonu “mütevazı” olarak biter, “mütevazi” olarak değil.

Aynı mantıkla, Türkçeye Arapçadan geçmiş pek çok sözcükte kökteki sesin Türkçede karşılığı belirlenmiş ve bu karşılık TDK yazım kılavuzunda gösterilmiştir. Yazımı belirlerken kelimenin Arapça biçimini değil, Türkçede yerleşmiş telaffuzunu ve kılavuzdaki karşılığını esas almak gerekir. Sözcüğün kökenini bilmek yazımda yardımcı olsa da, son karar her zaman TDK’nin kabul ettiği biçime göre verilir.

Bu tür sözcüklerde yazım hatası genellikle, ses sonundaki harfin i ile karıştırılmasından doğar. Benzer biçimde, Arapça kökenli başka sözcüklerde de son ses ya i ya ı olarak tercih edilebilir; bu yüzden her sözcük için kılavuza bakmak gerekir. Mütevazı kelimesinde ise doğru biçim, noktasız ı ile biten yazımdır.

Mütevazı nasıl akılda tutulur?

Kelimenin kökü “tevazu”dur; tevazudan türeyen sıfatın sonunda bu kökü izleyen noktasız ı durur. Bu yüzden “mütevazı” yazarken önce “tevazu” kelimesini düşünmek, sonundaki sesi de doğru yerleştirmenize yardımcı olur.

“mütevazi” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan “mütevazi”, sözcüğün sonundaki sesi kulağa en yakın gelen i harfiyle yazmanın sonucudur. Konuşma dilinde son hecedeki ses çoğu kişi tarafından i gibi duyulduğu için, yazılırken noktalı i tercih edilir. Ayrıca Türkçe ünlü uyumu ve kelime sonundaki ı/i ayrımı günlük yazışmalarda çok dikkat edilmeyen bir ayrıntı olduğundan bu hata sık görülür.

İkinci neden, kelimenin Arapça kökenli olduğunun fark edilmemesidir. Türkçe yazarken aşinalık duyulan sözcükler çoğu zaman “Türkçe gibi görünen” biçimde yazılır ve yabancı kökenli sözcüklerin özel karşılıklarına dikkat edilmez. Mutevazı ve mutevazi gibi yanlış biçimler de bu yüzden ortaya çıkar: hem ünlü hem de son ses yanlış çözümlenir.

Üçüncü olarak, dijital ortamda klavye düzeninin noktalı ve noktasız ı tuşları arasındaki farkı göz ardı edilir. Yazarken hızlı yazmak, ı yerine i yazmaya yol açabilir ve bu tür kısa yazımlar fark edilmeden yayımlanabilir.

Mütevazı ile karıştırılanlar

“Tevazu” isim olarak kullanılan, “gösterişten uzak olma, alçakgönüllülük” anlamını taşıyan bir sözcüktür. “Mütevazı” ise bu özelliği olan kişiyi ya da tavrı niteleyen bir sıfat olarak kullanılır. Örneğin “Tevazu ona yakışıyordu” cümlesinde isim kullanılırken, “Mütevazı bir insandı” cümlesinde sıfat kullanılır; iki biçim de aynı kökten gelir ama görevleri farklıdır.

Bu kelimeyle karıştırılabilecek bir diğer ifade, aynı anlama yakın “alçakgönüllü” sözcüğüdür. Alçakgönüllü bitişik yazılan ve kendi yazım kuralına sahip bir sıfattır; mütevazı ise ayrı bir sözcük olarak yazılır ve aynı anlamı paylaşsa da kökeni ve yazılışı farklıdır. Anlamca yakın olmaları, birini diğerinin yerine yazmayı doğru yapmaz.

Mütevazı ile örnek cümleler

• Ödül törenindeki konuşmasında başarısını mütevazı bir dille anlattı.
• Müşteri temsilcisi, özür dileyen mütevazı bir tonla sorunun nedenini açıkladı.
• Belediye başkanı, yeni parkın açılışını mütevazı bir törenle gerçekleştirdi.
• Öğretmen, öğrencilerine bilgisini mütevazılıkla paylaşmalarını öğütledi.
• Kitabın yazarı, katkılarını mütevazıca anlatarak okurlarını kendine çekti.