Ekvator mu ekuator mu?

Ekvator neden böyle yazılır?

Fransızca kökenli sözcükler Türkçeye girerken yazımları çoğu zaman Türkçe ses ve yazım alışkanlıklarına göre uyarlanır. Fransızcadaki “é” sesi Türkçede genellikle “e” harfiyle karşılanır, “qu” dizisi ise “k” ya da “kv” gibi çözümlerle yazılabilir. “Ekvator” da bu uyarlamanın sonucudur: Fransızca “équateur” sözcüğündeki başlangıç sesi “e” ile, “qu” ise Türkçede “kv” ile karşılanmıştır.

Aynı mantıkla yazılan başka sözcükler de vardır. Fransızca “coiffeur” kökenli “kuaför” sözcüğü, “boulevard” kökenli “bulvar” sözcüğü ve “dictateur” kökenli “diktatör” sözcüğü Türkçede kendi yazım biçimlerini almıştır. Bu sözcüklerde ortak olan, yabancı yazılışın birebir kopyalanmadığı, Türkçe okunuşa ve Türkçe yazım alışkanlığına göre yazıldığıdır.

Bu nedenle yabancı kökenli bir sözcüğü yazarken orijinal dildeki harf dizisini aklınızda tutmak yanıltıcı olabilir. Doğru yol, Türkçede kabul görmüş ve sözlükte yer alan biçimi kullanmaktır. “Ekvator” sözcüğü de TDK’da bu biçimiyle yer alır ve yazım kılavuzuna göre bu şekilde yazılır.

Ekvator nasıl akılda tutulur?

Coğrafyada “ekvator” ile “ekvador” ayrı sözcüklerdir; ekvator çizgisi, ekvador ise ülkenin adıdır. Sözcüğün sonundaki “-ator” kalıbını “diktatör” ile karıştırmamak için, “ekvator”un Fransızca kökenli olsa da “-ör” değil “-or” ile bittiğini hatırlamak yeterlidir.

“ekuator” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazımların büyük kısmı, sözcüğün Fransızca telaffuzunu ya da Fransızca yazılışını Türkçeye aktarma isteğinden doğar. “Équateur” sözcüğünü okurken “ekuatör” ya da “ekwator” gibi biçimler akla gelebilir, çünkü “qu” ve “eur” dizileri Türkçedeki karşılıklarını doğrudan çağrıştırmaz. Bu tür yazımlar sözcüğün kökenini “düzeltmeye” çalışır, ancak Türkçe yazım geleneğinde kabul edilen biçim değildir.

İkinci yaygın neden, sözcüğün “ekvatör” gibi -ör sonlu bir biçimle karıştırılmasıdır. Türkçede “-ör” ile biten pek çok sözcük (örneğin “diktatör”, “kolektör”) bulunduğu için, benzer bir ek düşünülerek “ekvatör” yazılması mümkündür. Ancak “ekvator” sözcüğü “-ator” ile biter ve bu yazım TDK’da esas alınan biçimdir.

Bu tür hatalar genellikle sözcüğün yazılı kaynaklarda sık görülmemesi ve yabancı kökenli olduğunun fark edilmemesiyle daha da artar. Bu yüzden yazım yanlışı, kişinin dil bilgisi düzeyinden çok, sözcüğün kökenine dair tahminlerinden kaynaklanır.

Ekvator ile karıştırılanlar

En sık karıştırılan sözcük “Ekvador”dur. Ekvador, Güney Amerika’da bir ülkenin adıdır ve Türkçede “Ekvador” olarak yazılır. Ekvator ise yeryüzünde bir enlem dairesini ifade eden ortak bir sözcüktür. Yani biri ülke adı, diğeri coğrafi bir çizgi adıdır; bu nedenle “Ekvador’da bir ekvator çizgisi” gibi cümleler anlam olarak farklı kavramları bir arada kullanır.

Sözlükte ayrıca “ekvator” sözcüğünün birinci anlamı olarak fındık, ceviz gibi meyvelerin ölçümünde kullanılan bir birim de yer alır. Bu anlam, enlem dairesi anlamıyla aynı sözcüğü paylaşır ancak kullanım alanı tamamen farklıdır. Bağlama bakarak hangi anlamın kastedildiği kolayca anlaşılır.

Ekvator ile örnek cümleler

• Coğrafya dersinde öğretmen, ekvatorun yerküreyi kuzey ve güney yarımküreye ayırdığını tahtaya çizerek anlattı.
• Bu hafta ekvator bölgesindeki iklim verilerini içeren raporu ekibinize ayrıca göndereceğim.
• Haberde, ekvatora yakın bölgelerde yılın büyük kısmında sıcaklıkların yüksek seyrettiği belirtildi.
• Yolculuk sırasında uçağın ekvatoru geçtiği anda kaptan, güney yarımküreye girdiğimizi anons etti.
• Gece gökyüzüne bakarken yıldızların ekvatordan görünüşünün, kutuplardan farklı olduğunu düşünmüştüm.