Dayanıklı mı dayanikli mi?

Dayanıklı neden böyle yazılır?

Dayanıklı sözcüğü, “dayanmak” fiilinin kökü olan “dayan-” ile -ık ve -lı eklerinin birleşmesinden oluşmuş bir sıfattır. TDK’ya göre anlamı “dayanabilen”dir. Kökünde kalın ünlü a bulunduğu için ekteki ünlü de kalın olmak zorundadır; bu yüzden sonda ı yazılır. Türkçedeki ünlü uyumu kuralına göre kalın ünlülü bir kökü izleyen ek, kalın ünlüyle biçimlenir.

Aynı mantık, kökünde a ya da başka bir kalın ünlü bulunan pek çok kelimede görülür. Örneğin “yaralı” (yara + -lı), “sabırlı” (sabır + -lı) ve “kanatlı” (kanat + -lı) sözcüklerinde ek hep ı ile yazılır. Bu sözcükleri “yarali”, “sabirli” ya da “kanatli” biçiminde yazmak ünlü uyumunu bozar ve doğru değildir. Dayanıklı da bu gruba girer.

Sözcüğe eklenen başka ekler de aynı ilkeyi izler. Soyut ad yapan -lık eki getirildiğinde “dayanıklılık” biçimi ortaya çıkar; olumsuz anlamlı “dayanıksız” da aynı kökten türetilmiştir. Bu ekler sözcüğe bitişik yazılır ve yazım sırasında son ünlünün kalınlığı korunur.

Dayanıklı nasıl akılda tutulur?

Kök “dayan” sözcüğünde a ünlüsüdür ve ekler bu a’yı izler: dayan-ık-lı. Yaralı ve sabırlı ile aynı kalıpta düşünüldüğünde son ünlü ı olarak akılda kalır.

“dayanikli” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım genellikle söyleyişten kaynaklanır. Hızlı konuşmada ve sözcük sonunda ı sesi zayıf duyulduğunda, yazan kişi sesi i gibi algılayıp “dayanikli” yazabilir. Oysa dayanıklı’daki ı sesi kökteki a ile uyumlu, kalın bir ünlüdür ve harf olarak da korunmalıdır.

Bir başka neden de benzetmedir. Türkçede “-ik” ile biten ya da ince ünlü içeren pek çok sıfat olduğu için (örneğin “değerli”, “gerekli” gibi sözcüklerde ince ünlü kullanılır), kişi aynı kalıbı dayanıklı’ya da uygulayabilir. Ancak dayanıklı’nın kökü ince ünlülü değildir, bu yüzden benzetme yanıltıcıdır.

Yanlışın bir kısmı da kökün fiil olduğunu unutmaktan doğar. “Dayanmak” sözcüğünü akılda tutan biri, türetilen sıfatta da aynı ünlü düzenini sürdürmek zorundadır.

Dayanıklı ile karıştırılanlar

Dayanıklı ile dayanılmaz sözcükleri anlam ve biçim açısından karıştırılabilir. Dayanılmaz, “dayanılamayacak kadar” anlamında olumsuz bir sıfattır ve “dayanılmaz acı” gibi kullanılır. Dayanıklı ise bir şeyin dayanma gücüne sahip olduğunu anlatır; “dayanıklı kumaş” gibi.

Biçim olarak ise dayanıklı ve dayanma sözcükleri aynı kökten gelir ama farklı görevdedir. Dayanma eylemin adıdır ve “dayanma gücü” gibi bir ad tamlamasında kullanılır; dayanıklı ise bir varlığın niteliğini bildiren sıfattır.

Dayanıklı ile örnek cümleler

• Bu çanta çok dayanıklı, üç yıldır hâlâ ilk günkü gibi duruyor.
• Ürünlerimiz dayanıklı malzemeden üretilmekte ve uzun ömürlü olacak şekilde tasarlanmaktadır.
• Deprem bölgesinde dayanıklı yapılar inşa edilmesi için yeni bir yönetmelik hazırlanıyor.
• Öğrenciler, farklı sıcaklıklarda ne kadar dayanıklı olduğunu görmek için malzemeleri deneyle inceledi.
• Yıllarca rüzgâra karşı direnen dayanıklı bir çınar gibi ayakta kalmayı sürdürdü.