Ultrason mu ultrasyon mu?

Ultrason neden böyle yazılır?

Ultrason, Fransızca ultrason sözcüğünden Türkçeye geçmiş bir isimdir. Yabancı kökenli sözcüklerde Türkçe yazım, kaynak dildeki biçimi esas alır; yani sözcük Fransızcadaki yazılışına uygun olarak ultrason şeklinde yazılır. Türkçede yabancı kelimeleri kendi dilimizin ses ve ek kalıplarına göre yeniden yazma eğilimi olsa da, bu sözcükte TDK'nın kabul ettiği biçim köken yazılışıdır.

Bu kelimeyle aynı yazım mantığını taşıyan başka örnekler de vardır. Fransızcadan geçmiş ve sonu -son ile biten pek çok sözcük bulunmaz, ancak aynı kökenden gelen ve bilimsel alanda sık kullanılan terimler, kaynak dildeki biçimini korur. Ultrason'un yanında 'ultrasonik' gibi türevler de aynı kökten beslenir; bu türevlerin yazımında da kökteki 'son' parçası değişmez.

Kelimenin anlamı ses dalgalarıyla ilgilidir. İnsan kulağının duyamayacağı kadar yüksek frekanslı ses titreşimini, bu titreşimi üreten aygıtı ve iç organların ya da fetüsün görüntülenmesinde kullanılan tetkiki ifade eder. Üç anlam da aynı kökten türediği için yazımı tek biçimde kalır.

Ultrason nasıl akılda tutulur?

Sözcüğün son hecesini 'son' olarak yazmak için 'ses' kelimesini hatırlayın: ultrason, insan kulağının duyamadığı bir ses titreşimidir. Yazımda 'son' ile biten kalıbı koruyun.

“ultrasyon” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış biçim olan ultrasyon, sözcüğü İngilizce ve Fransızca dillerindeki benzer terimlerle karıştırmaktan doğar. Özellikle 'ultrasound' gibi İngilizce karşılıkların ve sesli okunuşta son hecenin 'son' yerine 'syon' gibi duyulmasının etkisiyle -syon biçimi kulağa tanıdık gelir. Türkçede -syon ile biten pek çok sözcük (örneğin 'nasyon' gibi) bulunduğu için bu yazılış benzetme yoluyla oluşur.

Bir diğer neden, sözcüğün tıp ve teknoloji alanında sık geçmesi ve çoğu kişinin bu alanda kaynak dil terimlerine aşina olmasıdır. Bu yüzden yazılı metinlerde de yabancı biçime yakın bir yazım görülebilir. Oysa TDK'nın kabul ettiği biçim ultrason'dur ve resmi, akademik ya da günlük yazıda bu biçim kullanılmalıdır.

Ultrason ile karıştırılanlar

Ultrason ile sıklıkla karıştırılan bir biçim 'ultrasonik' sıfatıdır. Ultrason isim olarak bir titreşimi, bir aygıtı ya da bir tetkiki adlandırır; ultrasonik ise bu titreşimle ilgili ya da bu titreşimden yararlanan şeyleri niteler. Örneğin 'ultrason cihazı' ifadesinde ultrason isim olarak kullanılır, 'ultrasonik temizleme' ifadesinde ise sıfat işlevindedir.

Bu iki biçimin yazımı da aynı kökten gelir ve birbirine benzer yazılır; ancak ikisini eş anlamlı saymak yanlıştır. Metinde hangi işlevde kullanıldığına bakmak, doğru biçimi seçmeye yardımcı olur.

Ultrason ile örnek cümleler

• Doktor, bebeğin gelişimini izlemek için hamileliğin yirminci haftasında ultrason çektirilmesini önerdi.
• Sunumda kullanılan ultrason cihazının kalibrasyonu her ay üretici firma tarafından kontrol ediliyor.
• Ameliyat öncesi karın bölgesindeki kitlenin boyutunu belirlemek için ultrason incelemesi yapıldı.
• Fizik dersinde öğretmen, insan kulağının duyamadığı ultrason dalgalarının yankı yoluyla nasıl ölçüldüğünü anlattı.
• Eski ultrason görüntülerine bakan Hasan, rahatsızlığının kaynağını gösteren net bir tabloyla karşılaştı.