Tespih mi tesbih mi?

Tespih neden böyle yazılır?

Tespih, Arapça tesbīḥ kökünden alınmış bir isimdir, ancak Türkçede yazılışı TDK tarafından p ünsüzüyle kabul edilmiştir. Bu nedenle kelimenin Arapça kökeninden hareketle b harfiyle yazılması, Türkçe yazım normuna aykırıdır. Yabancı kökenli kelimelerde kökenindeki sesin Türkçede farklı bir ünsüzle karşılanması, bu tür harf tercihlerinde belirleyici olur.

Bu ayrıntı, aynı tür sorunların başka kelimelerde de görülmesini açıklar. Arapçadan geçmiş bazı kelimeler, kaynak dildeki telaffuza yakın ama Türkçe yazım geleneğine uygun harflerle yazılır. Dolayısıyla bir sözcüğün kökenini bilmek yazımını her zaman belirlemez; TDK'nın kabul ettiği biçim esas alınmalıdır.

Sözcüğün anlamı da yazımını hatırlamayı kolaylaştırır. Tespih, namazdan sonra ya da zikir sırasında sayıyı tutmak için kullanılan dizidir; anlam olarak tek bir eşsiz kullanımı vardır ve yazım bu kullanımla birlikte öğrenilmelidir.

Tespih nasıl akılda tutulur?

Tespih'i düşünürken dizinin boncukları birbirine sıkı sıkıya tutunur gibi p sesini hatırlamak işe yarar. Kelimenin ana fikri de tutmak ve saymaktır; boncukları sıkıca tutan dizi, p ile biten bir kelimeye benzer. Ayrıca tespit kelimesindeki p harfi, tespih ile aynı ses yapısını paylaşır.

“tesbih” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım tesbih, kelimenin Arapça kökündeki b sesini korumaya çalışan bir yazım alışkanlığından doğar. Okuyucu, kelimenin dinî bir bağlamdan geldiğini bildiği için kaynak dildeki yazılışı aynen taşımaya meyleder.

Bir diğer neden, söyleyişteki sertleşme ve kulağa yakın gelen p ve b seslerinin karışmasıdır. Türkçede kelime sonunda ve ünsüz kümelerinde sertleşen sesler yazıya da yansıyabildiği için, sesi tam duyulmayan bir b'nin yazımı zorlaşır.

Son olarak, kelimenin çoğu zaman yanlış biçimiyle yazılmış metinlerde görülmesi yanlışın yaygınlaşmasına yol açar. Ancak yaygın olması doğru olduğu anlamına gelmez; TDK'nın belirlediği biçim tespihtir.

Tespih ile karıştırılanlar

En çok karıştırılan kelime tespit'tir. Tespit, bir şeyi belirleme, saptama ya da kanıtlama anlamına gelen ayrı bir sözcüktür ve tespih ile ses benzerliği dışında ilgisi yoktur. Örneğin 'Hırsızlık olayının faili tespit edildi' cümlesinde kelime tespit olarak yazılır; 'Elindeki tespihi sayarak dua etti' cümlesinde ise tespih yazılır.

Her iki kelimenin ortak noktası, yazımdaki p harfidir. Bu yüzden iki kelime birbirine karıştırılabilir. Anlamı düşünmek, hangisinin kullanılacağını belirlemeye yardımcı olur: zikir aracı için tespih, saptama için tespit.

Tespih ile örnek cümleler

• Babaannem her akşam elindeki tespihi çekerek zikrini tamamlardı.
• Toplantı salonuna girerken tespihini cebine koyan imam, namazı kıldırmaya başladı.
• Mağazanın yeni koleksiyonunda ahşap ve kehribar tespihler yer alıyor.
• Müzedeki sergide, on yedinci yüzyıldan kalma gümüş işlemeli bir tespih de sergileniyordu.
• Dedem, kırk yıl sonra bile aynı tespihi her gece dualarıyla birlikte sayardı.