Makine mi makina mı?

Makine neden böyle yazılır?

Makine, İtalyancadan Türkçeye geçmiş bir sözcüktür. Yabancı kökenli sözcüklerde kural, Türkçenin yazım düzenine ve ses yapısına uygun biçimin esas alınmasıdır. İtalyanca macchina sözcüğündeki “cch” birleşimi Türkçede tek bir k sesiyle karşılanmış ve sözcük Türkçe yazımın alıştığı “makine” biçiminde sabitlenmiştir.

Benzer bir durum, yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe yazımında da görülür. Kökeni farklı olsa da Türkçede yerleşmiş bir sözcüğün yazımı, sözlükteki standart biçime göre belirlenir ve kişisel tahminle değiştirilmez. Bu nedenle “makine” sözcüğünü kökenindeki harflere bakarak yeniden kurmak doğru değildir; TDK’nın verdiği biçim esas alınır.

Aynı kategoride, yabancı kökenli başka sözcüklerde de Türkçe yazım uyarlamaları görülür. Örneğin İtalyancadan gelen bazı sözcükler Türkçede yalnız bir biçimle kullanılır ve sözlükte o biçimle yer alır. Makine örneğinde de belirleyici olan, sözlükteki yerleşik yazımdır.

Makine nasıl akılda tutulur?

Makine sözcüğü “ma-ki-ne” diye üç heceden oluşur ve sonu e ünlüsüyle biter. “Makina” yazanlar bu son e yerine a yazmış olur; doğru biçimi hatırlamak için sözcüğün sonundaki “ne” hecesini ayrıca düşünün.

“makina” yanlışı neden yapılıyor?

“Makina” biçimi, sözcüğün İtalyanca yazılışına ve eski kullanımdan kalma alışkanlığa bağlı olarak sık görülür. Yazan kişi, sözcüğün kökenindeki “ch” ya da “cch” birleşimini ve sözcüğün sonundaki sesi düşünerek “makina” yazabilir. Bu yaklaşım yabancı kökenli sözcüklerde sık karşılaşılan bir hatadır, çünkü Türkçe yazım kökene değil yerleşmiş Türkçe biçime göre belirlenir.

Bir başka neden, sözcüğü “-ina” ile biten bazı yabancı sözcüklerle benzetmektir. Türkçede bu kalıba uyan birkaç kelime bulunduğu için, benzer bir sonu olan sözcüğün de öyle yazılacağı düşünülebilir. Oysa makine sözcüğü bu kalıbın dışında, kendi yerleşik biçimiyle yazılır.

Ses benzerliği de yanlışa yol açar. Hızlı konuşmada son hecedeki e sesi açık ya da kapalı duyulabildiği için yazar sesi harfe dönüştürürken a harfini seçebilir. Ancak yazımda ses değil TDK biçimi belirleyicidir.

Makine ile karıştırılanlar

Makine sözcüğü ile “mekanizma” sözcüğü aynı anlam alanında yer alır ancak ayrı sözcüklerdir. TDK’de mekanizma, bir sistemin parçalarının birbirine bağlı işleyiş düzenini anlatır: “Saatin mekanizması bozulmuş.” Makine ise bir enerjiyi işe dönüştüren düzeneğin bütününü anlatır: “Fabrikadaki makine yeni kurulmuş.” Bu iki sözcüğü birbirinin yerine kullanmak anlam kaymasına yol açabilir.

Anlam olarak “araba, otomobil” karşılığı da makine sözcüğünün konuşma dilindeki kullanımıdır. Bu anlamda bile yazım değişmez; yine makine yazılır. “Makine” ile “makinist” ayrı sözcüklerdir; makinist, makineyi kullanan ya da makine dairesinde çalışan kişiyi anlatır.

Makine ile örnek cümleler

• Fabrikaya yeni bir üretim makinesi getirildi, kısa sürede çalışmaya başladı.
• Bu sözleşmedeki maddeleri makineyle yazdırmadan önce bir kez daha kontrol etmemiz gerekiyor.
• Eğitim fakültesinde öğrenciler, basit makinelerin çalışma prensiplerini deneylerle inceledi.
• Kasabada eski bir tarım makinesinin tamiri için usta çağrıldı; işlem öğleden sonra tamamlandı.
• Sabah yoldaki makinenin sesi evin içine kadar geliyordu, sonunda pencereyi açıp baktım.