Ekspres mi ekspress mi?

Ekspres neden böyle yazılır?

Fransızca kökenli sözcükler Türkçeye geçerken yazılışları Türkçenin ses ve yazım düzenine göre uyarlanır. Bu uyarlamada yabancı kelimenin sonundaki çift ünsüz çoğu zaman tek yazılır, yabancı dildeki okunuşa bağlı kalınmaz. Ekspres kelimesinde de Fransızca express sözcüğünün sonundaki çift s, Türkçede tek s olarak karşılanmıştır.

Bu tür uyarlamaya başka örnekler de verilebilir: Fransızcadan geçen kontrol, kompleks ve portre gibi sözcüklerde de yabancı yazılış Türkçe yazıma göre sadeleştirilmiştir. Bu örneklerin hepsinde ortak nokta, kelimenin Türkçede yerleşmiş ve TDK tarafından kabul edilmiş bir biçiminin esas alınmasıdır. Ekspres de bu düzene uyan bir kelimedir.

Kelimenin sözcük türü hem isim hem sıfat olduğu için anlamı cümle içinde değişir. İsim olarak belirli duraklarda durmayan, yalnızca seçilmiş istasyonlarda duran tren, otobüs ya da gemi anlamını taşır. Sıfat olarak ise bir işin çabuk yapıldığını bildirir; bu kullanımda ekspres yazılışı değişmez.

Ekspres nasıl akılda tutulur?

Ekspres sözcüğünü hızlı bir tren gibi düşünün: hızlı ve tek başına kısa bir yol izler, bu yüzden yazılışta da tek s kalır. Fransızcadaki express ile karşılaştırırken yalnızca sondaki harfi Türkçeye uyarladığınızı hatırlamak yeterlidir.

“ekspress” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan ekspress biçimi, Fransızca express kelimesinin yazılışına bakılarak yapılır. Fransızcada sondaki s harfi okunmadığı ve kelimenin sonu sert bir ses taşıdığı için kullanıcılar yabancı yazılışı aynen korumaya yönelir. Bunun sonucunda çift s ekleme eğilimi ortaya çıkar.

Ayrıca Türkçede ‘hızlı’ anlamına gelen ekspres sözcüğü, İngilizce express ile karıştırılabildiği için iki s’li yazılış daha yabancı ve daha doğru görünebilir. Oysa TDK yazımı Türkçe uyarlamaya göre tek s olarak belirlemiştir ve bu biçim doğrudur.

Ekspres ile karıştırılanlar

Ekspres kelimesi, anlam bakımından ayrı kullanımlara sahiptir. Örneğin ‘Akşam ekspres ile şehre gideceğiz.’ cümlesinde kelime isimdir ve belirli duraklarda duran trene işaret eder. ‘Ekspres bir teslimat istedik.’ cümlesinde ise kelime sıfattır ve işin çabuk yapıldığını bildirir.

Bu iki kullanım aynı yazılışa sahiptir, yalnızca cümledeki görevleri farklıdır. Bu nedenle karıştırma, yazım değil anlam ve sözcük türü düzeyinde ortaya çıkar; yazım açısından doğru biçim değişmez.

Ekspres ile örnek cümleler

• Yarın sabah ekspres trenle Ankara’ya gideceğiz, bilet almayı unutma.
• Müşteri siparişinin ekspres kargoyla bu hafta teslim edilmesini istedi.
• Haber merkezi, ekspres otobüs seferlerinin bayram tatilinde artırıldığını duyurdu.
• Öğretmen, sınav sonuçlarının ekspres biçimde hazırlanmasını ve sınıfa dağıtılmasını istedi.
• Gemi limanda sadece birkaç iskeleye uğrayan ekspres bir rota izliyordu.