Egzoz mu egzos mu?

Egzoz neden böyle yazılır?

Egzoz, İngilizce exhaust sözcüğünden alınmış bir isimdir. Yabancı kökenli sözcüklerin Türkçeye geçerken yazımı, çoğu zaman kaynak dildeki biçime ve Türkçede yerleşmiş telaffuza göre belirlenir. TDK, bu sözcüğü son ünsüzü z olan biçimiyle kabul eder ve bu yazımı esas alır. Sözcüğün sonunu s ile yazmak, yabancı kelimelerdeki ses karşılıklarının tutarsız aktarılmasından kaynaklanan bir hatadır.

Yabancı kökenli sözcüklerde yazım kuralını belirleyen ana ölçüt, sözcüğün Türkçede kazandığı yerleşik biçimdir. Bu nedenle kelimeyi kaynak dildeki harflerden yola çıkarak yeniden kurmaya çalışmak sık sık yanlış sonuç verir. Aynı durum, örneğin ekran, ceket ya da kantin gibi sözcükler için de geçerlidir; bu sözcükler de kaynak dildeki telaffuzdan farklı biçimlerde Türkçede yerleşmiştir. Egzoz da böyle bir sözcüktür: İngilizce kökünden geldiği halde Türkçe yazım geleneğinde kendine özgü bir biçim kazanmıştır.

Bu tür bir kelimeyi yazarken, sözlükteki biçimi esas almak en güvenilir yoldur. Sözcüğün anlamı, türü ve kaynağı tek başına doğru yazımı göstermez; yazım, TDK kaydına bağlı kalır. Egzoz, bu nedenle ezberlenmesi gereken yerleşik bir biçimdir.

Egzoz nasıl akılda tutulur?

Egzozun doğru biçimini, otomobil motorundan çıkan gazın dışarı 'ezilerek' değil, düzenekten 'çıkarak' ayrıldığını düşünerek hatırlayabilirsiniz; sonundaki z sesi, 'çıkış' hissini taşıyan ses olarak kalır. Ayrıca kelimeyi İngilizce exhaust'tan tanıyan biri, sonundaki harfin t'den değil z'den yerleştiğini fark edebilir.

“egzos” yanlışı neden yapılıyor?

Egzoz sözcüğünün yanlış yazılan biçimleri, büyük ölçüde sözcüğün sonundaki ünsüzün ve baştaki ünsüz grubunun yanlış tahmin edilmesinden doğar. Konuşma dilinde sözcük çoğu zaman tam bir z sesiyle değil, sertleşmiş ya da belirsiz bir ünsüzle duyulabildiği için kişiler son harfi s olarak yazabilir. Egzos biçimi, Türkçede sert ünsüzle biten pek çok sözcüğü hatırlatarak bu yanlışı pekiştirir.

Eksoz biçimi ise sözcüğün İngilizce kaynağındaki ex- ön ekini ve x sesinin ks olarak okunmasını kullanan bir tahminden doğar. Kişi, exhaust yazılışını birebir Türkçeye aktarmaya çalıştığında ekso biçimine ulaşır ve sonuna k ekleyerek eksoz yazabilir. Oysa Türkçede yerleşmiş biçim bu aktarımı izlemez.

Bu iki yanlış, kelimenin kulağa nasıl geldiği ile yazılı biçiminin ayrışmasından kaynaklanır. Sözcüğü sık gören ya da yazan kişiler, doğru biçimi zamanla kendiliğinden öğrenir; ancak ilk karşılaşmada tahmine dayalı yazımlar ortaya çıkabilir.

Egzoz ile karıştırılanlar

Egzoz ile sık karıştırılan ayrı bir Türkçe sözcük yoktur; ancak aynı alanda kullanılan kelimelerle birlikte yazılması gerekenlerde dikkat çekici bir fark vardır. Örneğin 'egzoz borusu' ya da 'egzoz sistemi' gibi birleşik kullanımlarda ilk sözcük olan egzoz aynı biçimini korur ve ikinci sözcükle ayrı yazılır. Bu, anlamı açıklayan bir tamlama olduğu için bitişik yazılmaz.

Benzer bir yanlışlık, egzozun eş anlamlısı gibi düşünülen gaz çıkışı ifadelerinde de görülebilir. 'Dışarı atılan gaz' gibi açıklayıcı bir ifade ile egzoz sözcüğü aynı anlamı taşımaz; egzoz, bu gazı dışarı atan düzeneği de kapsadığı için tek başına bir isim olarak kullanılır.

Egzoz ile örnek cümleler

• Arabanın egzoz borusundan koyu renkli bir duman çıktığı için servise götürdüm.
• Yeni yönetmelik gereği, bu modelin egzoz emisyon değerleri tüm bayilerde açıklanacak.
• Motor ısınınca egzozdan gelen sesin değiştiğini fark ettim ve mekanikere haber verdim.
• Öğrenciler, içten yanmalı motorların çalışma prensibini anlatırken egzoz sisteminin görevini tartıştı.
• Sabah sisli havada, eski kamyonun egzozundan çıkan buhar köy yolunu bir süre kapladı.