Akvaryum mu akvaryom mu?

Akvaryum neden böyle yazılır?

Akvaryum, Fransızca aquarium sözcüğünün Türkçeye alınmış biçimidir. Yabancı kökenli sözcükler Türkçeye geçerken çoğu zaman kaynak dildeki yazılışa değil Türkçe ses ve yazım düzenine uyarlanır; bu yüzden Fransızca aquarium’daki “qu” ve “ua” gibi birleşimler Türkçede “kv” ve “ar” gibi karşılıklar alır.

Sözcüğün sonundaki “-ium” ekinin Türkçedeki karşılığı “-yum” olarak yerleşmiştir. Aynı yapıyı taşıyan başka örnekler de bu kalıba uyar: sanatoryum (sanatorium) ve krematoryum (crématorium) sözcükleri son hecede “-yum” kullanır. Akvaryum da bu kalıpta yazılır ve sondaki ses “o” değil “u” ile gösterilir.

Yazımı belirleyen şey tek tek ezber değil, Türkçeleşmiş biçimin kabul edilmiş şeklidir. Bu nedenle sözcüğü Fransızcadaki yazılışına göre “aquarium” olarak ya da kendi uydurduğunuz bir biçimle değil, TDK’nın kabul ettiği “akvaryum” biçimiyle kullanmak gerekir.

Akvaryum nasıl akılda tutulur?

Akvaryum sözcüğünün sonu, sanatoryum ve krematoryum ile aynı “-yum” kalıbına girer; üç sözcük birlikte hatırlanırsa sondaki ünlünün “u” olduğu kolay akılda kalır. Ayrıca “akva” kısmı su anlamına gelen aqua’dan geldiği için suyla ilgili bir kap olduğunu düşünmek de yazımı hatırlatır.

“akvaryom” yanlışı neden yapılıyor?

“Akvaryom” yanlışı, sözcüğün sondaki “-yum” bölümünün “-yom” gibi duyulmasından kaynaklanır. Türkçede “o” sesi düz ve yuvarlak ünlü olarak daha açık algılandığı için, sözcüğün sonundaki kapalı “u” sesi yazımda “o” ile karıştırılabilir.

Bir başka neden, Fransızca ya da İngilizce yazılışların etkisidir. Aquarium sözcüğünü okurken ses karşılığını tahmin etmeye çalışan biri son hecede “-om” ya da “-um” arasında gidip gelebilir. Türkçede bu tahmin, kabul edilmiş karşılık olan “-yum” yerine yanlış bir biçim üretir.

Akvaryum ile karıştırılanlar

Akvaryum ile karıştırılabilecek ayrı bir Türkçe sözcük yoktur, ancak aynı alanda kullanılan “teraryum” sözcüğü yazım açısından yakın bir örnektir. Teraryum, kara hayvanlarının ve bitkilerinin tutulduğu cam kaptır; sondaki “-yum” kalıbı akvaryumla aynıdır.

İki sözcüğün anlamı farklıdır: akvaryum su canlıları için, teraryum ise karasal canlılar için kullanılır. Yazımda ise ikisi de aynı yabancı kökenli kalıba uyar ve sonu “-yum” ile biter.

Akvaryum ile örnek cümleler

• Salondaki akvaryumdaki balıklar sabah beslenmeden önce kontrol edildi.
• Yeni sipariş ettiğimiz akvaryum cam malzemesi bu hafta depoya teslim edilecek.
• Biyoloji dersinde öğrenciler tuzlu su akvaryumunda mercan ve küçük deniz canlılarını inceledi.
• Mahallemizdeki ilkokulda kütüphanenin köşesine küçük bir akvaryum yerleştirildi.
• Bu kadar yıl boyunca camın ardındaki akvaryumun sessiz suyuna bakarak düşündüğü ilk şey, çocukluğundaki eski evin pencere kenarıydı.