Hapsetmek mi hapis etmek mi?

Hapsetmek neden böyle yazılır?

Türkçede Arapça ya da başka dillerden gelen bir isim, Türkçe bir yardımcı fiille (etmek, olmak, kılmak) birleşerek fiil oluşturduğunda çoğu zaman bitişik yazılır. Bu yapı, söz konusu isim ile yardımcı fiilin ayrı bir söz öbeği değil, tek bir fiil kavramı oluşturduğunu gösterir. Hapsetmek de bu kalıba uyar: ḥabs kökünden gelen ‘hapis’ anlamının fiilleşmiş hâli olarak, ‘etmek’ ekiyle tek bir sözcük olarak kullanılır.

Aynı yapıya sahip başka sözcükler de bitişik yazılır: ‘ziyaret etmek’ değil ‘ziyaretetmek’ biçiminde değil, ancak ‘ziyaret etmek’ ayrı kalır; bu ayrım kullanım ve sözlük kararına göre değişebilir. Buna karşın ‘hapsetmek’ TDK’da tek madde olarak kayıtlıdır ve bu nedenle bitişik yazılır. Benzer biçimde ‘tasvip etmek’ ayrı, ‘dâhil etmek’ ayrı yazılırken ‘hapsetmek’ TDK sözlüğünde bütünleşmiş bir fiil olarak yer alır.

Burada önemli olan, yazımın kelimenin sözlük kaydına göre belirlenmesidir. Doğru yazılış için TDK sözlüğündeki madde biçimine bakmak ve ekleri bu tek sözcük üzerinden eklemek gerekir.

Hapsetmek nasıl akılda tutulur?

Fiilin kökünde ‘hapis’ değil, sözlük biçimi olan ‘habs’ bulunur; bu yüzden ‘hapset-’ gövdesi bitişik yazılır. Hapis isminden fiile geçişte kökteki ses şekli değiştiği için, ‘hapis’ yerine ‘hapset’ düşünülerek bitişik yazım akılda tutulabilir.

“hapis etmek” yanlışı neden yapılıyor?

“Hapis etmek” yanlışı, en çok ‘hapis’ sözcüğünün tek başına çok yaygın bir isim olmasından kaynaklanır. Okuyucu ‘hapis cezası’, ‘hapis yatmak’ gibi ayrı yazılan kalıpları hatırlayınca fiilde de aynı ayrımı uygular.

Ayrıca söyleyişte ‘hapsetmek’ ile ‘hapis etmek’ arasında belirgin bir fark duyulmadığı için, yazılı biçimde bir sözcük mü iki sözcük mü olduğu sorusu akla gelmez. Bu da yanlış biçimin yaygınlaşmasına yol açar.

Hapsetmek ile karıştırılanlar

En çok ‘hapis etmek’ biçimiyle karışır. ‘Hapis’ tek başına isimdir: ‘Hapis cezası aldı’ cümlesinde ayrı yazılır. Oysa fiil olarak kullanıldığında ‘Sanığı hapsetmek istediler’ biçiminde bitişik yazılır.

Benzer bir karışıklık ‘tutuklamak’ fiiliyle de yaşanabilir. Tutuklamak, bir kişinin yargı kararıyla gözaltına alınması anlamına gelir ve bir yargılama sürecine bağlıdır; hapsetmek ise daha geniş bir anlam taşır ve günlük konuşmada ‘engellemek’ ya da ‘boşu boşuna alıkoymak’ anlamlarında da kullanılır.

Hapsetmek ile örnek cümleler

• Yağmur sürdüğü için çocukları bütün gün evde hapsetmek yerine kısa bir yürüyüşe çıkarmayı tercih ettik.
• Yazılım ekibi, yeni sürümü gereksiz onay süreçlerine hapsetmek istemediğini toplantıda açıkça belirtti.
• Savcılık, şüpheliyi soruşturma tamamlanana kadar hapsetmek talebiyle mahkemeye başvurduğunu duyurdu.
• Yeni yönetmelik, öğrencileri sınıf içinde hapsetmek yerine açık alanlarda ders yapmalarına izin veriyor.
• Şair, duygularını dar bir odaya hapsetmek istemiyor, dizelerini geniş bir ufka açmanın peşinde.