Emretmek mi emir etmek mi?

Emretmek neden böyle yazılır?

Emretmek, Arapça kökenli emr sözcüğüyle Türkçe etmek fiilinin birleşmesinden oluşmuştur. Türkçede Arapça ya da Farsça kökenli bir isimle etmek fiili birleştiğinde yazım her zaman aynı olmaz: emretmek ve hükmetmek bitişik yazılırken kabul etmek, rica etmek ve tahmin etmek ayrı yazılır. Bu yüzden böyle fiillerin her birini sözlükteki yerleşmiş biçimiyle öğrenmek gerekir.

Emir sözcüğü tek başına isim olarak “buyruk” anlamına gelir ve ayrı yazılır; bu nedenle “emir vermek” doğru bir söz öbeğidir. Emretmek ise tek bir fiil olduğu için çekimlerinde de bitişik kalır: emreder, emretti, emretmeli gibi. Bu fark, isim ile fiilin ayrı kullanımı ile birleşik fiilin bitişik kullanımı arasındaki temel ayrımı gösterir.

Fiil, -e ve -i ile birlikte kullanılır: bir kişiye (-e) bir işi (-i) yaptırmak için söylenen buyruğu anlatır. Örneğin “Müdür, personele raporu bugün teslim etmesini emretti.” cümlesinde yönelen kişi ve yapılacak iş bu yapı içinde belirlenir.

Emretmek nasıl akılda tutulur?

Fiili “emir” ile “vermek” yerine “emretmek” olarak düşünün: emir isim olduğunda ayrıdır, fiil olduğunda tek sözcüktür. Ayrıca “emreder” ya da “emretti” gibi çekimlerde “emir” kökünün içinde sadece “emret-” kalır, yani fiil tek parça olarak çekilir.

“emir etmek” yanlışı neden yapılıyor?

“Emir etmek” yazımı, “emir” sözcüğünün ayrı bir isim olarak bilinmesinden ve “etmek” fiilinin çok sık yardımcı fiil gibi ayrı yazılmasından kaynaklanır. Kullanıcılar “emir vermek” gibi ayrı yazılan bir öbeği hatırlayınca aynı ayrımı “emretmek” için de uygular ve iki sözcüğü ayırır.

Bu hata aynı zamanda sözlük tanımına bakılmadan yapılan benzetmelerle de ilgilidir. Türkçede “kabul etmek”, “rica etmek” gibi çok sayıda birleşik yapı ayrı yazıldığı için birçok kişi bütün Arapça kökenli isim + etmek yapılarını ayrı yazmayı doğru sanır. Oysa emretmek yerleşmiş bir fiil olduğu için bitişik yazılır.

Emretmek ile karıştırılanlar

En sık karışan biçim “emir vermek”tir. Bu öbekte “emir” bir isimdir ve “buyruk” anlamını taşır; “vermek” ise ayrı bir fiildir. “Komutan askerlere emir verdi.” cümlesinde ayrım açıktır. Aynı anlamı tek fiille anlatmak istendiğinde ise “Komutan askerlere geri çekilmeyi emretti.” denir.

Bir diğer karışıklık “emir” ile “emretmek” arasında yapılır. İsim olan emir, buyruğun kendisini anlatırken fiil olan emretmek, buyruğu söyleme eylemini anlatır. Bu nedenle “emir etmek” yazımı her iki kullanımın da dışında kalır ve doğru değildir.

Emretmek ile örnek cümleler

• Öğretmen, sınav sırasında kimsenin konuşmamasını emretmek zorunda kaldı.
• Müdür, ekibe proje raporunu cuma gününe kadar hazırlamalarını emretti.
• Kaptan, geminin rotasını değiştirmek için mürettebata hızla hareket etmelerini emretmek üzereydi.
• Resmî yazıda, belediyenin kaldırımdaki inşaatı bir hafta içinde durdurmasını emreden karar yayımlandı.
• Anne, çocuğuna odasını toplamasını emreder gibi değil, ona nazikçe rica ederek konuştu.