Dikdörtgen mi dik dörtgen mi?

Dikdörtgen neden böyle yazılır?

Türkçede iki sözcük birleşerek tek bir kavramı karşılıyorsa, birleşik yapı bitişik yazılır. Dikdörtgen sözcüğü de bu durumdadır: “dik” sıfatı ile “dörtgen” ismi bir araya gelip belirli bir şekli, yani açıları dik olan paralel kenarı adlandırır. Bu nedenle iki parçası ayrı yazılmaz, bitişik yazılır.

Aynı mantıkla bitişik yazılan başka örnekler de vardır: yeryüzü (yer ile yüz), başkent (baş ile kent) ve karayolu (kara ile yol) gibi sözcükler, ayrı anlamlarından farklı bir bütün kavram oluşturduğu için birleşik yazılır. Bu sözcüklerde ortaya çıkan anlam, parçaların toplamından ibaret değildir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, dik ve dörtgen kelimelerinin tek başına da var olmasıdır. “Dik” bağımsız bir sıfattır (dik yokuş gibi), “dörtgen” de dört kenarlı çokgen anlamında ayrı bir isimdir. Ancak iki sözcük yan yana geldiğinde ve “açıları dik olan paralel kenar” anlamını taşıdığında, bu ayrı kullanımdan çıkıp tek bir terim hâline gelir ve bitişik yazılır.

Dikdörtgen nasıl akılda tutulur?

Dikdörtgen kelimesini “dik” ve “dörtgen” iki parçasını yan yana koyup aralarındaki boşluğu kapatarak hatırlayabilirsiniz: dik+dörtgen, dikdörtgen. Şeklin adı tek bir bütün olarak düşünülürse ayrı yazma ihtimali azalır.

“dik dörtgen” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan “dik dörtgen” biçimi, sözcüğün iki kelimeden oluştuğu izlenimi ve “dik” ile “dörtgen”in ayrı sözcükler olarak tanınması nedeniyle ortaya çıkar. Okuyucu, dik sıfatının dörtgen ismini niteleyen bir söz öbeği olduğunu düşünerek ayrı yazmaya meyleder. Özellikle geometri dersinde “dik açılı dörtgen” gibi açıklayıcı ifadeler kullanıldığında bu karışıklık artar.

Bir diğer neden, yazılı metinlerde ve sıfat-isim eşleşmelerinde sık görülen ayrı yazım alışkanlığıdır. Türkçede “dik yokuş” ya da “dörtgen bahçe” gibi kullanımlar ayrı yazıldığından, bu yapıyı farklı bir kavrama da uygulamak kolaylaşır. Oysa dikdörtgen, bu sıfat-isim öbeğinin kalıplaşmış ve tek bir terime dönüşmüş hâlidir.

Dikdörtgen ile karıştırılanlar

En sık karıştırılan biçim, sözcüğün ayrı yazılmış hâli olan “dik dörtgen”dir; ancak bunun dışında aynı şekil ailesinden başka terimlerle de karışabilir. “Kare”, dört kenarı eşit ve açıları dik olan özel bir dikdörtgendir; yani her kare bir dikdörtgendir, ama her dikdörtgen kare değildir. “Eşkenar dörtgen” ise kenarları eşit olan, açıları dik olmak zorunda olmayan başka bir dörtgendir. Bu üç kavramı birbirinden ayırmak, doğru terimi seçmenin ilk adımıdır.

Dörtgen ile dikdörtgen de karıştırılabilir. Dörtgen, dört kenarlı her çokgeni anlatan geniş bir kategoridir; dikdörtgen ise bu kategorinin açıları dik olan özel bir türüdür. Örneğin bir yamuk dörtgendir ama dikdörtgen değildir.

Dikdörtgen ile örnek cümleler

• Kitaptaki kroki çizimi için cetvelle dikdörtgen bir alan işaretledik.
• Teklif formunda proje alanının ölçüleri dikdörtgen şeklinde gösterilmiştir.
• Öğrenciler, kenarları birbirine paralel olan dikdörtgenleri defterlerine çizdi.
• Haberde, sel suyunun altında kalan dikdörtgen bölgenin sınırları harita üzerinde belirtildi.
• Annem, eski pencere camını dikdörtgen bir çerçeveye yerleştirmişti; ben her sabah o pencereden bakardım.