Çokgen mi çok gen mi?

Çokgen neden böyle yazılır?

Türkçede iki sözcüğün birleşip tek bir kavram adı olduğu durumlarda yazım bitişik olur. Çokgen, “çok” ve “gen” biçiminde görünse de bugünkü kullanımda tek bir geometri terimidir ve bu bütünlük yazıma da yansır. Bu nedenle “çok gen” diye iki ayrı sözcük olarak yazmak, kelimenin anlamını ve kullanımını bozar.

Aynı kalıp, geometride çokluk ya da kenar sayısını belirten başka adlarda da görülür. Üçgen, dörtgen, beşgen, altıgen ve sekizgen gibi adlar, sayı ya da nitelik bildiren bir öğe ile “gen” kökünün birleşmesiyle oluşur ve hepsi bitişik yazılır. Çokgen de bu ailenin bir üyesidir; sayısal bir ad yerine “çok” gibi çokluğu anlatan bir sözcükle kurulmuştur.

Bu tür birleşik adlarda kelimenin kendi içindeki ses ve anlam bütünlüğü korunduğu için birleşme yazıma da yansır. Kelimenin ekle çekimlenmesinde de bu bütünlük sürer: çokgenin, çokgenler, çokgeni gibi biçimlerde kök tek parça olarak kalır.

Çokgen nasıl akılda tutulur?

Çokgen, “çok” ve “gen” değil, köşeli bir şekil adıdır; “üçgen”, “dörtgen”, “altıgen” ile aynı ailededir ve hepsi bitişik yazılır. Akılda tutmak için, geometri adlarında “-gen” ekinin sayıyla ya da çokluk sözcüğüyle birleştiğini hatırlamak yeterlidir.

“çok gen” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazımın temel nedeni, “çok” sözcüğünün çok sık kullanılan ve ayrı yazılan bir zarf ya da sıfat olmasıdır. Yazan kişi “çok” ile “gen” sözcüklerinin yan yana gelmesini gördüğünde, bunları bağımsız iki sözcük sanabilir. Özellikle “çok” sözcüğünün tek başına “pek” ya da “fazla” anlamıyla kullanıldığı düşünülürse ayrı yazma eğilimi daha da güçlenir.

İkinci neden, “gen” sözcüğünün Türkçede biyoloji terimi olarak yaygın olmasıdır. Bu yüzden okuyucu “çok gen” ifadesini “birden fazla gen” gibi bir anlamla okuyabilir ve ayrı yazmayı doğal bulabilir. Oysa çokgen kelimesi biyolojiyle ilgisi olmayan, şekil adı olan bir terimdir.

Üçüncü neden, konuşma dilinde sözcüklerin hece vurgusuyla ayrı algılanmasıdır. Söylenişte iki ayrı öğe gibi duyulabilen bu birleşik ad, yazıya aktarılırken de ayrılabilir. Yazım kılavuzu bu tür geometri adlarını bitişik yazmayı öngördüğü için doğru biçim çokgen olarak kalır.

Çokgen ile karıştırılanlar

Çok gen ifadesi, çokgen ile karıştırılan en yaygın ayrı yazımdır. Ayrı yazıldığında “çok” zarfı ile “gen” sözcüğü birlikte okunur ve “birçok gen” ya da “çok sayıda gen” anlamına gelir. Örneğin “Bu hastalıkta çok gen etkilidir.” cümlesinde ayrı yazım doğrudur, çünkü burada biyolojik bir durum anlatılır ve “çok” bir miktar belirtir.

Çokgen ise bitişik yazıldığında yalnızca geometride üç ve daha fazla kenarlı kapalı şekli anlatır. Örneğin “Bu çokgenin beş kenarı vardır.” cümlesinde kelime bir şekil adıdır. Yani aynı harf dizisi, bitişik ya da ayrı yazıldığında tamamen farklı bir kavram olabilir; bağlam ve yazım birlikte anlamı belirler.

Çokgen ile örnek cümleler

• Matematik dersinde öğretmen, kenar sayısı beşi geçen her kapalı şeklin çokgen olduğunu tahtaya yazdı.
• Projedeki zemin planında her odanın köşelerini gösteren çokgenin kenar uzunlukları ayrıca belirtilmiştir.
• Tasarım ekibinden gelen yeni logo taslağında merkezdeki çokgeni altı kenarlı bir şekle dönüştürmemiz istendi.
• Bu hafta mimarlık öğrencileri, şehir meydanlarının planlarında kullanılan düzensiz çokgenleri ölçmek için sahaya çıktı.
• Gece yazdığı şiirde gökyüzünü, çatıların üzerinde parlayan çokgenlerin sessiz düzenine benzeten yazar, dizelerini yavaşça tamamladı.