Çeşitli mi çeşidli mi?

Çeşitli neden böyle yazılır?

Çeşitli kelimesi, 'çeşit' isim köküne 'çeşitli' yapan -li ekinin birleşmesiyle oluşur. Türkçede sert ünsüzle (p, ç, t, k) biten bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında son ünsüz yumuşar: kitap + ı → kitabı, kanat + ı → kanadı. Bu değişim yalnızca ünlüyle başlayan eklerde görülür. Çeşitli'deki -li eki ise l ünsüzüyle başladığı için köke yumuşatma uygulanmaz ve kök, sert t ile olduğu gibi kalır.

Aynı mantıkla sütlü (süt + lü), kitaplı (kitap + lı) ve ağaçlı (ağaç + lı) biçimleri de t, p ve ç harflerini korur. Bu yüzden 'çeşitli' kelimesinde t harfini d ile değiştirmek, ünsüz yumuşamasının yanlış uygulanmasıdır. Yumuşamanın olmadığı ekli biçimler de aynı sonucu verir: çeşit + li ile sonunda t kalır.

Çeşitli nasıl akılda tutulur?

Çeşitli kelimesini çeşit sözcüğünden türetildiğini hatırlayarak yazabilirsiniz; 'çeşit' sözcüğünde t sesi vardır ve -li eki l ile başladığı için bu t değişmez. 'Çeşidi' biçimindeki d yalnızca ünlüyle başlayan eklerde ortaya çıkar, 'çeşitli' sıfatında ise ünsüzle başlayan -li eki t'yi korur.

“çeşidli” yanlışı neden yapılıyor?

'Çeşidli' yazımının ortaya çıkmasının başlıca nedeni, kullanıcıların kitabı ya da kanadı gibi yumuşayan biçimlerle benzetme yapmasıdır. Sözcükteki ilk hece ile ekin birleşimi kulağa ses olarak yumuşak gelebildiğinden, yazan kişi ünsüzün d olması gerektiğini düşünebilir.

Bir diğer neden, 'çeşit' kelimesinin iyelik ve yönelme gibi ünlü başlı eklerle aldığı biçimlerin 'çeşidi' olmasıdır. Bu biçimde d görüldüğü için, aynı harfin sıfat ekinde de olması gerektiği sanılabilir. Oysa çeşidi doğrudur, çeşidli ise yanlıştır.

Çeşitli ile karıştırılanlar

En sık karışan biçim 'çeşit' isim kelimesidir. 'Çeşit' bir şeyin türünü ya da cinsini belirtir: 'Bu markette sebzenin çok çeşiti var.' Ekli hâli ise 'çeşidi' olur: 'Menünün çeşidi oldukça zengin.' Burada d doğru yazımdır, çünkü ünlüyle başlayan ekin yanında yumuşama olur.

Çeşitli ise isim değil sıfattır ve 'çok sayıda türü olan' anlamına gelir: 'Kütüphanede çeşitli kitaplar bulunuyor.' Bu iki kelimenin ayrımı için bir pratik yol, cümledeki kelimenin bir şeyin türünü mü yoksa türün çokluğunu mu anlattığına bakmaktır.

Çeşitli ile örnek cümleler

• Pazarda çeşitli sebzeler ve meyveler satılıyordu, ben de akşam yemeği için birkaç tane aldım.
• Şirketimiz müşterilerine çeşitli ödeme seçenekleri sunmaktadır; detayları web sitemizden inceleyebilirsiniz.
• Belediye, park alanında yaz boyunca çeşitli etkinlikler düzenleyeceğini duyurdu.
• Öğrenciler, derste çeşitli kaynaklardan yararlanarak proje ödevlerini tamamladı.
• Pencereden bakınca bahçede çeşitli kuşların uçuşunu uzun uzun izledim.