Yukarı mı yokarı mı?

Yukarı neden böyle yazılır?

Yukarı kelimesinin yazımı bir harf hatası kategorisine girer: söylenişte yaygın olarak duyulan bir ünlünün (u) yerine başka bir ünlü (o) yazılması ya da noktalı i ile noktasız ı harflerinin karıştırılması doğru yazımı bozar. Türkçede yazım, söyleyişi değil TDK’nin kabul ettiği harf dizisini esas alır; bu yüzden kelimeyi ses duyduğumuz gibi değil sözlükteki gibi yazmak gerekir.

Bu kelimede iki noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi ilk hecedeki “u” harfidir. İkincisi sondaki “ı” harfidir; bu harf noktasızdır ve “i” ile karıştırılmamalıdır. “Yukarı” yazılırken “yukari” biçiminde noktasız ı yerine i kullanmak, bu kelimede en sık görülen yazım hatalarından biridir. Aynı mantık “ırmak” kelimesinde de geçerlidir: doğrusu “ırmak”tır, “irmak” değildir. Benzer şekilde “kırmızı” kelimesinde ilk hece noktasız ı ile yazılır.

Bu kelimenin türetilmiş biçimleri de aynı harf düzenini korur. “Yukarıda”, “yukarıya”, “yukarıdan”, “yukarısı” gibi eklerle yazıldığında kök ses yapısı değişmez; ekler kelimeye eklenirken kökteki harfler değişmeden kalır. Bu nedenle kökü doğru yazmak, eklerle türetilmiş tüm biçimlerde de doğruluğu güvence altına alır.

Yukarı nasıl akılda tutulur?

“Yukarı” kelimesinin ilk hecesi “yu” ile başlar, tıpkı “yukarıdan” gibi üst yönü gösteren ekler de aynı “yu” dizisini taşır. Kelimenin karşıtı “aşağı” ile birlikte düşünürseniz, yukarıya giden bir ok gibi hem u hem noktasız ı harflerini hatırlamak kolaylaşır.

“yokarı” yanlışı neden yapılıyor?

“Yokarı” biçimi, kelimenin ilk hecesindeki “u” sesini “o” ile karıştırmaktan doğar. Konuşurken dudakların yuvarlanması iki sesi birbirine yakın duyurabilir ve yazıya da bu duyuma göre geçilebilir. Ayrıca “yok” ve “yokuş” gibi o ünlüsü taşıyan kelimeler zihinde yakın durduğu için yazımda bu ses benzerliği otomatik olarak devreye girer.

Öbür yanlış biçim olan “yukari” ise noktasız ı harfini noktalı i ile değiştirmekten kaynaklanır. Klavye kullanımında ı harfine ulaşmak zor olduğu için bu hata özellikle yazılı iletişimde sık görülür. Son hecedeki ses ile “i” harfinin ses değeri de benzer algılandığı için dikkat dağınıklığında fark edilmeden yazılabilir.

Üçüncü olarak, kelimenin “aşağı” karşıt anlamlısıyla birlikte düşünülmesi zihinde yanlış ses eşleşmesi yaratabilir. Hızlı yazımda bu iki kelimenin yapısal benzerliği, son hecelerdeki harfleri karıştırmaya yol açabilir.

Yukarı ile karıştırılanlar

“Yokuş” kelimesi, yukarı çıkılan eğimli yeri anlatan ayrı bir sözcüktür ve o ünlüsüyle yazılır. Yani “yokuş” doğru bir kelimedir, ancak “yukarı” kelimesinin yanlış yazımı olarak kullanılamaz. Bu iki kelime anlam bakımından yakındır çünkü ikisi de yükseklikle ilgilidir; ama “yokuş” bir yer adı gibi bir eğimi, “yukarı” ise bir konumu ya da yönü anlatır.

Bir de “yukarıda” ile “yukarı” arasındaki fark vardır. “Yukarıda” kelimesi bulunma durumunu gösteren bir biçimdir ve “yukarı” kelimesinin eki ile türetilmiştir. Örneğin “Yukarıda bir oda var” cümlesinde “yukarıda” bulunma anlamı taşır; “Yukarı çıkın” cümlesinde ise “yukarı” yön bildirir.

Yukarı ile örnek cümleler

• Ofisin yukarı katında toplantı salonu var, asansörü kullanmanız gerekecek.
• Müdürlük, sorunun çözümünü yukarıya bildirdi ve cevabı yarın bekleniyor.
• Haberde yukarıdaki grafik, son üç yılda enflasyonun nasıl seyrettiğini gösteriyor.
• Öğretmen, konuyu yukarıdan aşağıya doğru adım adım anlatarak tahtaya bir plan çizdi.
• Dağın yukarısına çıkınca şehir ayaklarımızın altında kaldı ve nefes almak kolaylaştı.