Gökdelen mi gök delen mi?

Gökdelen neden böyle yazılır?

Gökdelen, 'gök' isminin 'delen' sözcüğüyle birleşmesinden oluşmuş bir birleşik isimdir. Yapısında gök ve delmek fiilinden türeyen 'delen' sıfat-fiil biçimi vardır. Birleşik kelimeler, anlamı tek bir kavrama dönüşmüş olduğunda bitişik yazılır. Burada da ortaya çıkan şey 'gökü delen bir yapı' değil, doğrudan belirli bir bina türüdür.

Türkçede bu tür bitişik yazımı gösteren başka örnekler de vardır: 'kara yazı' gibi ayrı kalan kullanımların yanında 'çamaşır makinesi', 'yer altı' değil 'yeraltı', 'başlık' gibi kalıplaşmış kelimeler bitişik ya da ayrı yazım kurallarına göre ayrılır. Yazım kılavuzunda birleşik isimlerin bir kavram adı olduğunda bitişik yazılması ilkesi benimsenir. Bu nedenle gökdelen tek sözcük olarak yazılır.

Önemli bir ayrıntı, bitişik yazılmış birleşik isme eklerin doğrudan getirilmesidir: gökdelenler, gökdelenin, gökdelende gibi. Ayrı yazılmış bir ifadeye ek getirmek ise anlamı ve yazımı bozar.

Gökdelen nasıl akılda tutulur?

Gökdelen, gökyüzüne uzanan binayı anlatır; 'gök' ile 'delen' tek bir isim olarak kaynaştığında 'gök delen' ayrı kalmaz. Bir binanın tek bir kavram olduğunu düşünürseniz bitişik yazımı akılda tutmak kolaylaşır.

“gök delen” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım 'gök delen' biçiminin ortaya çıkması, sözcüğün iki parçasının ayrı birer kelime gibi algılanmasından kaynaklanır. 'Gök' ve 'delen' kelimelerinin her biri tek başına anlamlı olduğu için, yazarken ayrı bir ifade gibi görülürler. Özellikle 'gök delen' ifadesi, gökyüzünü delen anlamında bir söz öbeği gibi okunabildiği için bu karışıklık sık yaşanır.

Bir diğer neden, sıfat-fiil yapısının belirgin olmasıdır. 'Delen' eki taşıyan birçok ifade ayrı yazılır; örneğin 'kapıyı delen mermi' gibi kullanımlarda sözcükler ayrı kalır. Bu alışkanlık, bileşik bir isme dönüşmüş gökdelen için de uygulanır. Oysa gökdelen artık belirli bir yapı türünü karşılayan tek bir isimdir ve bu nedenle bitişik yazılır.

Gökdelen ile karıştırılanlar

Gökdelen ile 'gök delen' biçimi, yazımca birbirine çok yakındır ama aynı şey değildir. Bitişik yazılan gökdelen, belirli bir bina türünü adlandıran bir isimdir. Ayrı yazılan gök delen ise bir sıfat-fiil öbeği olarak, gökü delen herhangi bir nesneyi tarif edebilir; örneğin 'gök delen bir ok' gibi bir ifadede anlam tamamen farklı kurulur.

Bu ayrım, yazılı metinlerde dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Bir cümlede bina anlatılıyorsa bitişik yazım, bir nesnenin hareketi anlatılıyorsa ayrı yazım tercih edilir. Yani biçim, cümledeki işleve göre seçilir.

Gökdelen ile örnek cümleler

• Şehrin merkezindeki yeni gökdelen, ofislerin büyük bölümünü barındırıyor.
• Mühendis ekibi, gökdelenin deprem yalıtımı için yeni bir plan hazırladı.
• Haberde, dünyanın en yüksek gökdelenlerinden birinin açılış töreni anlatılıyordu.
• Öğrenciler, gökdelenlerin çelik iskeletini ve asansör sistemlerini inceledi.
• Pencereden bakınca gökdelenlerin ışıklarının gece boyunca yandığını gördüm.