Dörtgen mi dört gen mi?

Dörtgen neden böyle yazılır?

Dörtgen, sayı sözcüğü “dört” ile “gen” biçiminin birleşmesiyle oluşmuş bir sözcüktür ve TDK’ya göre tek bir kelime olarak bitişik yazılır. Türkçede sayı adlarıyla kurulan geometri terimlerinde kenar sayısını bildiren bu yapı sık görülür: üçgen, beşgen, altıgen, sekizgen ve dörtgen gibi. Bu sözcükleri birbirinden ayırarak yazmak, kelimenin bütünlüğünü bozar.

Bitişik yazım kuralı, birleşik sözcüklerde anlamın tek bir kavrama dönüşmesiyle ilgilidir. “Dört gen” yazıldığında okuyucu iki ayrı sözcük görür ve “dört” ile “gen” arasında kurulan ilişki kaybolur. Oysa dörtgen, bir şekil adıdır; kenar sayısını ifade eden ve tek bir geometri terimi olarak kullanılan bir kavramdır.

Sıfat olarak kullanıldığında da yazım değişmez: “dörtgen biçimli pencere”, “dörtgen levha” gibi kullanımlarda sözcük yine bitişik kalır. Sözcüğün çekimlenmesinde de (dörtgenin, dörtgenler, dörtgene) bitişik yapı korunur.

Dörtgen nasıl akılda tutulur?

Aynı kalıbı taşıyan üçgen ve altıgen sözcüklerini düşünün: ikisi de bitişiktir, dörtgen de onların yanında aynı şekilde yazılır. Sayı ile “gen” yapısını bir arada hatırlamak, ayrı yazma eğilimini azaltır.

“dört gen” yanlışı neden yapılıyor?

“Dört gen” yazımı, sözcüğün iki bölümünü ayrı kelimeler gibi görmekten kaynaklanır. “Dört” sayısını sık kullandığımız için ardından gelen “gen” ekini bağımsız bir sözcük sanmak kolaydır. Özellikle sayı ile başlayan birçok ifadenin ayrı yazıldığı düşünülerek bu hata yapılır.

Bir diğer neden, “gen” sözcüğünün biyolojiden tanınan bağımsız bir kelime olmasıdır. Okuyucu, “dört gen” ifadesini kalıtsal birimler anlamında bir cümle gibi algılayabilir ve yazımı buna göre ayırabilir. Oysa geometri bağlamında kullanılan “-gen” biçimi, biyolojideki “gen” ile aynı sözcük değildir ve bu ikisini karıştırmak yanlış yazıma yol açar.

Söyleyiş de bu hatayı besler. “Dörtgen” sözcüğü hızlı okunduğunda “dört” ile “gen” arasındaki bütünlük kolayca duyulmaz ve yazılırken iki parçaya ayrılabilir.

Dörtgen ile karıştırılanlar

Biyolojideki “gen” kelimesi, dörtgen ile aynı yazılışa sahiptir ama farklı bir sözcüktür; “dört gen” yazımı bu iki anlamı birbirine karıştırmaktan doğar. Geometri bağlamında kenar sayısını anlatan dörtgen, kalıtımla ilgili gen ile bir ilgisi olmayan ayrı bir terimdir.

Ayrıca “dört köşe” ya da “dört kenar” gibi ayrı yazılan ifadeler vardır; bunlar iki kelimeden oluşan serbest birleşimlerdir ve bir şekil adı anlamı taşımaz. Dörtgen ise tek kelimeli bir terim olduğu için bitişik yazılır.

Dörtgen ile örnek cümleler

• Bu raf dörtgen biçimli bir tahtadan yapılmış, köşeleri de özenle yuvarlanmış.
• Öğretmen, tahtaya çizdiği dörtgenin karşılıklı kenarlarının eşit olduğunu gösterdi.
• Dün gönderdiğim teklif formunda bölüm alanları dörtgenler hâlinde işaretlenmiştir.
• Haritadaki arsa, dörtgene yakın bir şekle sahip olduğu için sınırları kolayca çizildi.
• Oda penceresinden bakınca gökyüzü, çerçevenin dörtgenine sığmış gibi görünüyordu.