Başparmak mı baş parmak mı?

Başparmak neden böyle yazılır?

Türkçede iki ayrı sözcük bir araya gelip tek bir varlığı, tek bir kavramı karşılıyorsa bitişik yazılır. Başparmak da bu durumdadır: baş ve parmak sözcükleri birleşerek elin en kalın parmağını adlandıran tek bir isim oluşturur. Bu yüzden başparmak, sözlükte de tek madde olarak yer alır.

Birleşik kelimelerde yazım kuralını belirleyen şey, bileşenlerin ayrı ayrı mı yoksa birlikte tek bir anlam mı taşıdığıdır. Aynı kalıbı taşıyan bilinen örnekler arasında akşamüstü, yüzyıl ve kırkayak sayılabilir; bunların her biri iki unsurun bir araya gelmesiyle yeni bir anlam kazanmıştır. Başparmak için de durum böyledir, çünkü 'baş' ile 'parmak' burada 'başta olan parmak' gibi bir bağlam değil, elin belirli bir parmağının adıdır.

Bu nedenle isim olarak kullanıldığında başparmak bitişik yazılır. Eki aldığında da bu birlik korunur; ancak eklerin getirdiği ünsüz değişimi yazıma yansır: başparmak, başparmağı, başparmağım biçimlerinde olduğu gibi.

Başparmak nasıl akılda tutulur?

Başparmak, elin parmakları arasında en belirgin ve en kalın olanıdır; bu tek bir parmağı adlandıran tek bir kelimedir. Baş ve parmak arasında boşluk bırakmak, bu adlandırmanın birliğini bozar. Aklınızda, 'tek parmak, tek kelime' diye tutabilirsiniz.

“baş parmak” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan 'baş parmak' biçimi, iki kelimenin ayrı ayrı görüldüğü izlenimi yüzünden ortaya çıkar. Yazıcı 'baş' ve 'parmak' sözcüklerinin her birinin tanıdık olması nedeniyle bunları otomatik olarak iki kelime gibi yazabilir. Oysa burada bu iki sözcük bir araya gelip tek bir adlandırma oluşturmuştur.

İkinci bir neden, 'el parmakları' gibi ayrı yazılan tamlamalarla karıştırılmasıdır. 'Baş' ile 'parmak' arasındaki ilişki, sıradan bir tamlamanın değil, sabit bir adlandırmanın ilişkisidir. Bu nedenle sözcüğün yazılışı, kişinin o an kurduğu cümleye göre değil, sözcüğün kendi kalıbına göre belirlenir.

Başparmak ile karıştırılanlar

Başparmak ile 'baş parmak' biçimi arasında anlam farkı yoktur; ayrım yalnızca yazımdadır. Ancak 'baş' ve 'parmak' sözcüklerini ayrı ayrı kullandığınız cümleler vardır ve bunlar bitişik yazılmaz. Örneğin 'Başını kaldırdı, parmağıyla işaret etti' cümlesinde iki sözcük de bağımsızdır ve ayrı yazılır.

Bir diğer karışıklık, elin başka bir parmağı için kullanılan 'işaret parmağı' tamlamasıdır. Bu tamlama ayrı yazılan bir ifadedir ve başparmakla karıştırılmamalıdır; başparmak elin en kalın parmağıdır, işaret parmağı ise onun yanındaki parmaktır.

Başparmak ile örnek cümleler

• Çocuğum, başparmağını ağzından çıkarmazsan dişlerin bozulur.
• Ameliyat sonrası hastanın başparmağındaki hareket kısıtlılığı fizyoterapistle birlikte değerlendirilecek.
• Gazetenin haberine göre, başparmağının kesilmesi üzerine yaralanan işçi hastaneye kaldırıldı.
• Öğretmen, tutuş biçimini anlatırken öğrencilerden başparmaklarını kalemin üstüne koymalarını istedi.
• Yorgun ellerini masaya koyarken başparmağıyla gözyaşını sildi ve sessizce pencereye baktı.